Dördüncü Alt Bölüm
(Mezheplerin Yayılması)

I- MEZHEBLERİN YAYILMASININ ÂMİLLERİ:
Mezheblerin İslâm dünyasında tutunması, yerleşmesi ve yayılmasının siyasî, ictimâî, iktisadî, medenî âmilleri vardır:
1- Mezheb imamlarının devlet büyükleriyle ilgisi: Meselâ Abbâsîler'den Harûn Raşîd zamanında hanefî Ebû-Yûsuf'un kadı'l-kudât tayin edilmiş olması mezkûr mezhebin yayılmasında âmil olmuştur. İbn Haldûn buna işaretle şöyle diyor: "Irak, Hind, Çin, Mâverâunnehir ve bütün Acem diyarı müslümanları hanefîdir; çünkü Ebû-Hanîfe'nin talebesi Abbâsî halifelerinin dostu olmuş, mezhebi hilâfet merkezinde kabul edilmiştir."(1)
Yahyâ b. Yahyâ, Endülüs'te el-Hakem'in itimadına mazhar olduğu için orada da mâlikî mezhebi yayılmıştır.
2- Hac yolu üzerinde bulunmaları: Kuzey Afrika kıyılarında oturan müslümanlar hac maksadıyle sefer ettiklerinde yolları Medîne'ye uğramış, Mâlik ve tâbileriyle temasa gelerek bu mezhebi benimsemişlerdir.
3- Medeniyet ve kültür seviyesine uygunlukları: Yine İbn Haldûn'un ifadesine göre Mağrib ve Endülüs müslümanlarının medenî seviyeleri Irak'a nisbetle daha sâde ve ibtidâî olduğu için Hicazlıların mezhebi bünyelerine uygun gelmiştir.(2)
4- Güçlü ve itibarlı âlimler tarafından benimsenmesi vb. başka âmiller de vardır.